Όταν ένα κράτος γίνεται «κερδοσκόπος»…

Η Κύπρος διαθέτει αποθέματα χρυσού (σχεδόν 14 τόνοι) με σημερινή αξία περίπου μισό δις, που ΔΕΝ λύνει τα προβλήματα. Ωστόσο, επικρατεί μια επιφανειακή αντίληψη που προσδοκούμε να αποτραπεί λόγω αντίδρασης (άλλο ένα mea culpa κατόπιν εορτής, δεν αρκεί).

 Επικεντρωνόμαστε σε δύο βασικές προϋποθέσεις διαχείρισης χρυσού από ένα μικρό  κράτος. Ο χρυσός παρέχει δυνατότητα ανταλλαγής του για εξασφάλιση απόλυτα αναγκαίων αγαθών π.χ. ο χρυσός πωλείται/ανταλλάσσεται για αγορά φαρμάκων και ενέργειας στην περίπτωση πολέμου. Συνεπώς, ο χρυσός αποτελεί αποθεματικό έσχατης καταφυγής όταν εξαντληθούν τα χρήματα του κράτους ή το νόμισμα του δεν γίνεται αποδεκτό στις διεθνείς αγορές. Αυτά είναι καθιερωμένοι και αποδεκτοί κανόνες. Αλλά, η Κύπρος «φτιάχνει» δικούς της με βάση το κομματικό συμφέρον και με εναλλασσόμενους ρόλους. Πριν τέσσερα χρόνια, υπό καλύτερες συνθήκες, η Κυβέρνηση του ΑΚΕΛ επιθυμούσε πώληση του χρυσού, ενώ σήμερα –που είναι αντιπολίτευση– εναντιώνεται. Ταυτόχρονα, ο ΔΗΣΥ που ήταν ΤΟΤΕ αντιπολίτευση, εναντιωνόταν σφόδρα σε κάθε σκέψη για πώληση χρυσού, αλλά σήμερα ως Κυβέρνηση στηρίζει την εκποίησή του (άμεσα ή έμμεσα). Οι ρόλοι εναλλάσσονται όπως πάνω στη σκηνή οι ηθοποιοί και δυστυχώς, αρκετοί χειροκροτούν ανάλογα με την κομματική τους τοποθέτηση και όχι με κριτήριο το ΣΩΣΤΟ.        

 Επιπλέον, ξεκαθαρίζουμε ότι για ένα κράτος (ιδίως μικρό) όπως η Κύπρος, δεν έχει σημασία η τιμή του χρυσού. Το να πωλήσουμε σήμερα που είναι ψηλή τιμή πριν πέσει, είναι κερδοσκοπική αντίληψη που υιοθετήθηκε αλλού και μας κατάστρεψε. Σήμερα, κατηγορείται «μια χούφτα τραπεζίτες που κερδοσκόπησαν πάνω στην πλάτη της κοινωνίας». Η κίνηση όμως των τραπεζιτών να τοποθετήσουν τα δις των καταθετών σε επικίνδυνα κρατικά ομόλογα ήταν ΜΕΓΑ λάθος, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα (είτε κέρδιζαν είτε όχι), διότι αποτελούσε ανατροπή της πάγιας αρχής για διαχείριση της

ρευστότητας. Οι τράπεζες τοποθετούν κεφάλαια σε κρατικά ομόλογα ως πηγή ασφάλειας (χωρίς κίνδυνο) για να τα έχουν διαθέσιμα όταν χρειάζονται ρευστότητα. Εξού, η επιλογή της προέλευσης των ομολόγων και του ποσού, έχουν καθοριστική σημασία. Οι κυπριακές τράπεζες ωστόσο επέλεξαν την ανάληψη τεράστιων κινδύνων, που σήμαινε ανατροπή της καθιερωμένης πρακτικής που επέβαλλε πρώτιστο ζητούμενο την ΑΣΦΑΛΕΙΑ. Εν ολίγοις, επικράτησε η ανάληψη ρίσκου για κερδοσκοπία (αγοράζοντας χαμηλά τα «σάπια» ομόλογα, προσδοκώντας να τα πωλήσουν ακριβά), στην θέση της καθιερωμένης  ασφάλειας για σκοπούς ρευστότητας. Τα ίδια συμβαίνουν τώρα με το χρυσό ο οποίος από αποθεματικό ασφάλειας στην έσχατη εκείνη επιλογή, αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο αγοραπωλησιών με σκοπό το κέρδος! Αυτό, ανατρέπει την όλη προσέγγιση του χρυσού ως αποθεματικού ασφαλείας. Άλλωστε, η διαχείριση του χρυσού από ένα αδύνατο κράτος-ιδιοκτήτη, ΔΕΝ πρέπει να γίνεται με κερδοσκοπική και βραχυπρόθεσμη προσέγγιση που αφορά μεγάλους «παίκτες» του χρηματιστηρίου αλλά με βάση το μακροπρόθεσμο μέλλον.

 Τέλος, στο σύγχρονο διεθνές νομισματικό σύστημα ένα χαρτονόμισμα έχει μόνο την συναλλακτική αξία που αναγράφεται πάνω, χωρίς μετατροπή του σε πραγματικό πλούτο (real wealth). Αυτό ισχύει και για το ευρώ που εκδίδει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, χωρίς ανάλογο πραγματικό αντίκρισμα. Δεν παρέχεται εδώ χώρος για να επεξηγηθούν οι τεράστιοι κίνδυνοι που ελλοχεύουν στην περίπτωση που το διεθνές σύστημα ταρακουνηθεί. Όμως, η Κύπρος εκ των πραγμάτων οφείλει να στηριχτεί στον πραγματικό της πλούτο (όπως τον χρυσό σε συνδυασμό με το φυσικό αέριο), που ήταν και κύρια συνιστώσα της πρότασης μας εναλλακτικά προς την Τρόικα. Επιπλέον, ο χρυσός αναμένεται να έχει βαρύνουσα σημασία στους σχεδιασμούς για επανακεφαλαιοποίηση τραπεζών (στο πλαίσιο της Βασιλείας III για τους γνωρίζοντες). Καθώς αυτά δρομολογούνται και ενώ οι Κεντρικές Τράπεζες διεθνώς συσσωρεύουν χρυσό για χρόνια (ανεξάρτητα από την τιμή), ένα μικρό και αδύνατο κράτος προτίθεται να πωλήσει! Και μόνο, η αύξηση της   αβεβαιότητας που προκαλεί αυτό στην εγχώρια οικονομία, αρκεί για να ακυρωθεί. Πάντως, αν πρόκειται για άγνοια, υπάρχει δυνατότητα αποτροπής. Διαφορετικά, κάτι «βρωμάει» πολύ. 

                                              

Διαπραγμάτευση και Μέλλον

Επικρατεί η εντύπωση πως η πορεία που ακολουθεί η Κύπρος με το Μνημόνιο υπήρξε η κατάληξη μιας εξαντλητικής ανάλυσης όλων των εναλλακτικών επιλογών. Σε επικοινωνιακό επίπεδο υπάρχει προφανώς η επιδίωξη να εμπεδωθεί αυτή η παράσταση στην κοινή γνώμη, μόνο που προέχει η ουσία και όχι η παράσταση.

Χωρίς να απαλλάσσεται η καταστροφική απραξία της προηγούμενης Κυβέρνησης, κρίνεται ωφέλιμο να αξιολογηθεί η επίδοση της παρούσας διαπραγματευτικής ομάδας με βάση την πληροφόρηση που είχε πριν κάθε καθοριστική συνεδρία π.χ. στα δύο Eurogroup. Επικεντρωνόμαστε στα καθοριστικά γεγονότα γύρω από την διαπραγματευτική τακτική της Κυβέρνησης ενώπιον μεγαθηρίων με τακτικές και  εκβιασμούς προμελετημένα. Τέτοια σημαντικά γεγονότα γνωστοποιήθηκαν πλέον και περιλαμβάνουν το κούρεμα καταθέσεων που αναμενόταν να τεθεί στην διαπραγμάτευση, ο χειρισμός του ρωσικού παράγοντα πριν και μετά το πρώτο Eurogroup, το θέμα της συστημιτικότητας κ.ά. Τα γεγονότα δείχνουν ότι η παραμονή εντός Τρόικας ήταν προδέσμευση, χωρίς προετοιμασία αντίδρασης ή «ανυπακοής». Εκ των υστέρων θυμός ή παρόμοιες αντιδράσεις της διαπραγματευτικής ομάδας μπροστά στην ακαμψία του Eurogroup, έχουν μηδενική αξία μπροστά στην στρατηγική αντιπαλότητα τέτοιων «παιγνίων».   

Ωστόσο, σκοπός της ανάλυσης δεν είναι το παρελθόν αλλά πρωτίστως το μέλλον. Εφόσον εμμένουν μέχρι σήμερα πως ΜΟΝΟ μια επιλογή υπήρχε πάντα, σημαίνει ότι όντως μια επιλογή υπάρχει και τώρα ως αποτέλεσμα της ίδιας μοναδικής πολιτικής λογικής. Η λογική αυτή δεν επιτρέπει καν προβληματισμούς έξω από την Τρόικα. Εξού και θεωρείται αξίωμα πως ό,τι προτάθηκε στο  Eurogroup, ήταν το εφικτό! Δεν θα μάθουμε ποτέ αν κάτι άλλο ήταν εφικτό, επειδή οποιαδήποτε άλλη λογική αποκλείστηκε. Κατέστη λοιπόν αναπόφευκτο το «εφικτό» σενάριο, αφού η Κυβέρνηση απέκλεισε (άμεσα ή έμμεσα) οτιδήποτε άλλο. Αυτό όμως ως λογική αφορά το ΣΗΜΕΡΑ και το ΜΕΛΛΟΝ. Και δυστυχώς, συνακόλουθα γεγονότα στο μεσοδιάστημα, καθιστούν εκ  των πραγμάτων την κυβερνητική επιλογή, ως την μόνη … εφικτή! Αλλά για λάθους λόγους.

Δείγμα της λανθάνουσας λογικής που επικρατεί είναι που οι όποιες επιλογές «ντύνονται» με επιχειρηματολογία στήριξης εκ των υστέρων. Επιπλέον, παρακολουθήσαμε «επιστημονικές» αναλύσεις σε τηλεοπτικές εκπομπές που διαπίστωναν ότι η «η Κύπρος δεν αποτελεί συστημικό κίνδυνο επειδή η εκροή κεφαλαίων από την Ευρωζώνη ήταν περιορισμένη και ούτε υπήρξε πτώση του ευρώ.» Προβλήθηκε επίσης πως «η λύση της Τρόικας είναι η επιλογή όσων δεν θέλουν ρίσκο» και ότι «η λύση εκτός Τρόικας σημαίνει αυτόματα έξοδο από το ευρώ». Τέτοιες διαπιστώσεις (εκ των υστέρων) φανερώνουν την εκ των προτέρων  δέσμευση στην μοναδική στόχευση εντός Τρόικας. Και δεν αποτελούν επαλήθευση της ορθότητας της τακτικής. Συνεπώς, αν τα πιο πάνω ισχύουν, πως άλλαξε η «μοναδική» λογική σήμερα; Πως; 

Πορεία εκτός Μνημονίου (με ευρώ ή χωρίς) προϋποθέτει πολιτική λογική που περιλαμβάνει έμπρακτη προετοιμασία για έργα και θυσίες, αν απαιτηθεί. Όχι θεωρητικολογίες και θυμούς. Περιοριζόμαστε στο εξής. Για την «βόμβα» που τρόμαζε την Ευρωζώνη και γνωρίζαμε από τις 28 Ιανουαρίου 2013, το τεκμηρίωσε πρόσφατα και ο D. Gros (επικεφαλής του Center for European Policy Studies-Βρυξέλλες, σύμβουλος στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και ΔΝΤ). Καθώς επικρατούσε η άποψη ότι η εγγύηση σε τραπεζικές καταθέσεις στην Ευρωζώνη παρέχεται από την «Ευρώπη» (αόριστα) ή κάποιαν Ευρωπαϊκή Αρχή, στην πραγματικότητα η ευρωπαϊκή νομοθεσία/Οδηγία υποχρέωνε το κράτος στη σύσταση και λειτουργία Σχεδίου προστασίας των καταθέσεων. Χωρίς ωστόσο Ευρωπαϊκή εγγύηση, όπως αποφάνθηκε το Δικαστήριο EFTA (28 Ιαν 2013) όπου προσέφυγε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εναντίον της Ισλανδίας (δεν είναι μέλος της Ε.Ε. αλλά τηρεί την Οδηγία και αρνήθηκε να πληρώσει τις καταθέσεις στους Άγγλους και Ολλανδούς.). Γνώριζε η διαπραγματευτική ομάδα εκείνη την απόφαση; Πως την ενσωμάτωσε στην διαπραγματευτική τακτική μας; Μπορούσε εκείνο το κενό να τινάξει στον αέρα ΤΟΤΕ ολόκληρη την Ευρωζώνη και επομένως, μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από εμάς ως φοβερό «όπλο» στην ώρα του; Δεν θα μάθουμε ποτέ επειδή η λογική που επικρατεί δεν επιτρέπει τέτοιους προβληματισμούς. Όμως, ο αυτοπεριορισμός δεν μειώνει τους κινδύνους αλλά τους επαυξάνει, πράγμα που θα δούμε στην πράξη.

Ο πραγματικός πλούτος και η Κύπρος

Οι εκτιμήσεις για το ΣΥΝΟΛΟ των δανειακών αναγκών της Κύπρου στα επόμενα χρόνια  υπερβαίνουν τα €30 δις στα οποία περιλαμβάνονται η χρηματοδότηση του τραπεζικού συστήματος (επανακεφαλαιοποίηση τραπεζών, αποπληρωμή ELA, Συνεργατισμού) και του κράτους (τρέχουσες ανάγκες και αναχρηματοδότηση). Ωστόσο, στο προσκήνιο πλεονάζει η εκ των υστέρων «σοφία» πολλών, μεταξύ τους μερικών που στην κρίσιμη ώρα των αποφάσεων συντάσσονταν με τους «ένοχους», ενώ τώρα διαγκωνίζονται να εμφανιστούν με τους «δίκαιους». Γι αυτό και θα στρέψουμε τον προβληματισμό σε κάτι ευρύτερο.

Θα αποφύγουμε τη λογιστική προσέγγιση με προσθέσεις και αφαιρέσεις για το κατά πόσον η κυπριακή οικονομία μπορεί να «σηκώσει» το ποσό ή θα την καταπλακώσει μαζί με τον καθένα μας. Επειδή καθένας με βάση υποθέσεις καταλήγει σε εκτιμήσεις και συμπεράσματα, θα αποφύγουμε όσο γίνεται τέτοιου είδους λογιστικές προσεγγίσεις, που άλλωστε  κρίθηκαν στην πράξη τις τελευταίες βδομάδες. Ο ίδιος αρμόδιος στο πρώτο Eurogroup διαβεβαίωνε «για αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς το τραπεζικό σύστημα» και στο δεύτερο Eurogroup, πολύ πιο σίγουρος, αναφερόταν σε «τερματισμό της αβεβαιότητας». Αυτού του είδους η προσέγγιση κρίθηκε και πλέον αποτελεί μελέτη περιπτώσεως (case study) για τα πανεπιστήμια ως δείγμα ανικανότητας για αποφυγή.

Προσεγγίζοντας διαφορετικά με σκοπό τον προβληματισμό, παραθέτουμε ότι πλουτοπαραγωγικοί πόροι είναι όσα στην οικονομία παράγουν πλούτο και έχουν οικονομική/ πραγματική αξία π.χ. οι επενδυμένοι πόροι σε παραγωγικές λειτουργίες της οικονομίας (διοίκηση, εργαζόμενοι, κεφάλαιο, εξοπλισμός κ.ά.). Αυτά αυξάνουν τον πλούτο και κατ΄επέκτασην την ευημερία και συνυπολογίζονται στον πραγματικό πλούτο. Άλλες «τεχνητές» διαδικασίες δημιουργίας πλούτου, παράγουν  φούσκες που νομοτελειακά καταλήγουν σε κατάρρευση, αλλά στο μεσοδιάστημα προκύπτει αναδιανομή πλούτου. Αναδιανομή και όχι παραγωγή νέου πλούτου!   

 Στο σύγχρονο διεθνές νομισματικό σύστημα λειτουργεί το fiat νόμισμα (π.χ. ευρώ, δολάριο) όπου ένα χαρτονόμισμα έχει χρηματική (ονομαστική) αξία που αναγράφεται πάνω στο χαρτονόμισμα αλλά χωρίς αντίκρισμα π.χ. ο κάτοχος χαρτονομίσματος 100 ευρώ, το ανταλλάζει με πλούτο/αγαθά (real wealth) αξίας 100 ευρώ. Η αποδοχή του νομίσματος στις συναλλαγές επιβάλλεται από τη νομοθεσία και λειτουργεί υποχρεωτικά στον οικονομικό του χώρο. Επομένως, το ευρώ εντός της Ευρωζώνης των 17 κρατών-μελών της Ε.Ε. αποτελεί μέσο συναλλαγής για απόκτηση πλούτου. Εντός Ευρωζώνης όμως, μόνο η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα εκδίδει ευρώ, χωρίς να παράγει ανάλογο πραγματικό πλούτο (ή να δεσμεύει κάποιο αντίκρισμα αγαθού). Απλά μπορεί να εκδίδει, πράγμα που δυνατόν να αυξάνει τον πληθωρισμό ιδίως όταν η οικονομία λειτουργεί σε συνθήκες πλήρους αξιοποίησης των πόρων της (π.χ. πλήρους απασχόλησης). Αλλά, τυχόν αύξηση στον πληθωρισμό πρέπει να σταθμίζεται στις εκάστοτε συνθήκες χωρίς να αποτελεί αυτοσκοπό. Η έκδοση νέου χρήματος καταλήγει σε πληθωρισμό (διάβρωση της αγοραστικής αξίας του χρήματος) όταν δεν υπάρχει ανάλογη αύξηση του πραγματικού πλούτου. Αυτό όμως δεν ισχύει σήμερα όπου υπάρχει πρωτοφανές  αναξιοποίητο και αδρανές οικονομικό δυναμικό (εργατικό δυναμικό, τεχνογνωσία, κ.ά.).

Εφόσον η Κύπρος δεν εκδίδει ευρώ, η αποπληρωμή του δανείου απαιτεί απόκτηση χρήματος (ευρώ) μέσω παραγωγής πλούτου (π.χ. εξαγωγές, τουρισμός, εισροή κεφαλαίων). Σε συνθήκες οικονομικής συρρίκνωσης, φυγής κεφαλαίων και άλλα, ο υφιστάμενος πλούτος (ΑΕΠ) μειώνεται και  υποχρεωτικά απαιτείται πρόσθετος πραγματικός πλούτος για αποπληρωμή των δανείων. Με βάση τις υφιστάμενες δυνατότητες, ούτε με το πιο αισιόδοξο σενάριο δεν παράγεται τόσος πλούτος που να καθιστά εφικτή την αποπληρωμή. Ο μοναδικός πραγματικός πλούτος που δυνατόν να αποπληρώσει τόσο χρέος είναι το φυσικό αέριο. Δηλαδή, ο χρηματικός «πλούτος» που μας δάνεισε η Τρόικα θα αποπληρώνεται με τον πραγματικό μας πλούτο. Αν ποτέ τα καταφέρουμε…            

Κώστας Μαυρίδης - Διδάκτωρ Χρηματοοικονομικής      mavrides@ucy.ac.cy

Υ.Γ. Αληθεύει ότι απαγορεύτηκε στους φοροθέτες να εξετάζουν την κατάσταση καθενός που έβγαλε ποσά εκτός Κύπρου και τα οποία δεν δικαιολογούνται με βάση τα δηλωμένα εισοδήματα; Αληθεύει, πως κάθε φοροθέτης περιορίστηκε ΜΟΝΟ σε προκαθορισμένο αριθμό προσώπων; Είναι αυτό διαφάνεια και θέληση για τιμωρία;      

Υπάρχει ελπίδα ενάντια στο θηρίο

Την περασμένη βδομάδα γράφαμε πως το ζητούμενο είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στο καταθετικό σύστημα, όχι χάριν των τραπεζιτών, αλλά με τρόπο που υπηρετείται το δημόσιο συμφέρον. Και αφού οι θεωρίες τους (ή πολιτικές δεσμεύσεις) την «μαύρη» Παρασκευή στο Eurogroup  αποδείχτηκαν στην πράξη καταστροφικές, υποβάλαμε σχέδιο διάσωσης στη βάση της  αυτοδιαχείρισης, της  ενδυνάμωσης της εμπιστοσύνης προς το χρηματοπιστωτικό σύστημα της Κύπρου και της αξιοποίησης του ενεργειακού πλούτου, είτε εντός είτε εκτός Ευρωζώνης.

Πάντως, εντός ή εκτός Τρόικας, η φτώχεια μας είναι βέβαιη. Με την Τρόικα μας κάνουν σήμερα φτωχούς και σε τρία χρόνια θα παραμένουμε φτωχοί αλλά και καταχρεωμένοι ως κράτος και κοινωνία. Ο δείκτης βιωσιμότητας (Δημόσιου Χρέους ως ποσοστό του ΑΕΠ) θα είναι χειρότερος σε τρία χρόνια με σημαντική συρρίκνωση του ΑΕΠ και δυσβάσταχτα χρέη.  Από την άλλη, εκτός Τρόικας γινόμαστε μόνοι μας φτωχοί από σήμερα, χωρίς σε τρία χρόνια να είμαστε καταχρεωμένοι και διατηρούμε βάσιμη προσδοκία από το φυσικό αέριο με όλα τα θετικά. Συνεπώς, ο δρόμος της Τρόικας δεν τερματίζει την αβεβαιότητα αλλά την διατηρεί στο τραπεζικό σύστημα και της παραμονής στο ευρώ και συνάμα είναι φριχτός επειδή σκοτώνει την ελπίδα για το μέλλον με το φυσικό αέριο υποθηκευμένο. 

Βεβαιότητα για μια αδύνατη οικονομία δεν υπάρχει. Ούτε δικαιούται μια αδύνατη οικονομία να μπλοφάρει, αλλά μεγάλοι παίκτες (π.χ. Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα). Ωστόσο, τα αδύνατα κράτη/οικονομίες αναλαμβάνουν προϋπολογισμένα ρίσκα σε ρευστές καταστάσεις. Αδύνατες οικονομίες που μένουν πάντα στην παθητική «βεβαιότητα» που τους προκαθορίζουν άλλοι (ΕΚΤ, Γερμανία),  αναπόφευκτα καταλήγουν στη συντριβή με την ψευδαίσθηση ότι απέφυγαν το ρίσκο. Γι αυτό και δεν θα μάθουμε ποτέ αν η ΕΚΤ μπλόφαρε και ούτε θα μάθουμε αν η Κύπρος συνιστά συστημικό κίνδυνο στην Ευρωζώνη επειδή η Κύπρος επέλεξε την «βεβαιότητα» της Τρόικας (που θα μας συντρίψει). Και απέρριψε τον δρόμο εκτός Τρόικας (με επιδίωξη εντός Ευρωζώνης) μέσω ενός δραστικού κουρέματος εισοδημάτων, καταθέσεων και πλούτου για όλους. Συνεπώς, οι δύο δρόμοι λειτουργούν σε πλαίσιο αβεβαιότητας π.χ. για το ΑΕΠ, την μείωση μισθών, τον ενεργειακό πλούτο της Κύπρου, την απαιτούμενη ρευστότητα στο τραπεζικό σύστημα που γίνεται μοχλός πίεσης, τις σχέσεις με τη Ρωσία… Αλλά, υπάρχει σωστό και λάθος.    

Οι διαβεβαιώσεις των Κυβερνητικών αρμοδίων «για αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς το τραπεζικό σύστημα» (πρώτο Eurogroup) και «τερματισμό της αβεβαιότητας» (δεύτερο Eurogroup) είναι θεωρίες εκτός πραγματικότητας. Αυτή τη λογιστική αντίληψη υιοθέτησαν αρκετοί πολιτικοί, δημοσιογράφοι και δυστυχώς επιστήμονες, που τώρα διαγκωνίζονται στα ΜΜΕ για να συνυπολογιστούν με τους … δίκαιους. Ομολογουμένως, η περίπτωση της Κύπρου θα διδάσκεται στα πανεπιστήμια ως δείγμα λογιστικής αντίληψης που υιοθετήθηκε από ανίκανους με αποτέλεσμα να τινάξουν μιαν οικονομία. Παρεμπιπτόντως, η θεώρηση πως «η προπώληση φυσικού αερίου απαιτεί επιβεβαιωτική γεώτρηση» προβλήθηκε ως εντεκάτη εντολή.  Αλλά, όταν το σπίτι σου πάρει φωτιά, δεν θεωρητικολογείς αν το νερό είναι της αφαλάτωσης. Ορμάς να σώσεις τα παιδιά σου. Καθώς θεωρητικολογούσαν, εδώ και ένα χρόνο έστελλα εμπιστευτικά σημειώματα σε αρμόδιους εξηγώντας γιατί η προπώληση φυσικού αερίου υπηρετεί τα εθνικά συμφέροντα (πέραν του οικονομικού). Επειδή η Τουρκία αμφισβητεί την ιδιοκτησία του φυσικού μας αερίου, η Κύπρος όφειλε να δημιουργήσει νομικά τετελεσμένα για να βρίσκεται μπροστά. Αυτά απαιτούν διορατικότητα και πίστη, που δεν υπήρχαν, παρά το αγοραστικό ενδιαφέρον. Ίδια περίπου και στην  περίπτωση της Λαϊκής όπου προειδοποιούσαμε (σχεδόν φωνάζαμε) για το έγκλημα τότε. Τώρα έχουμε κάμποση εκ των υστέρων «σοφία» με πρωταγωνιστές κάποιους που ζητούσαν να μας εξαφανίσουν από τις τηλεοράσεις (απειλώντας να διακόψουν τις διαφημίσεις) και σήμερα συντάσσονται με την λαϊκή οργή! Οι πολίτες δεν διανοούνται πόσο διείσδυσε το τραπεζικό θηρίο στο συγκρότημα εξουσίας και έστησε υπηρέτες και συνεργούς. Μόνο η λαική απαίτηση (και όχι οι επικοινωνιακές τεχνικές) μπορεί να αποκεφαλίσει το θηρίο για να υπάρχει ελπίδα και μέλλον.     

Κώστας Μαυρίδης - Διδάκτωρ Χρηματοοικονομικής                 mavrides@ucy.ac.cy

Σχεδιασμοί Διάσωσης της Κύπρου

Το ζητούμενο είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς το τραπεζικό/καταθετικό σύστημα, όχι χάριν του συστήματος ή των τραπεζιτών, αλλά με τρόπο που υπηρετείται το δημόσιο συμφέρον. Μόνο που, πέραν από αοριστίες, πρέπει να δώσουμε περιεχόμενο στο δημόσιο συμφέρον. Άλλωστε, οι «έξοχες» θεωρίες χωρίς πρακτική αξία δοκιμάστηκαν στην πράξη και  αποδείχτηκαν καταστροφικές.

Με βάση την παρούσα φάση (μετά και την «Μαύρη» Παρασκευή στο Eurogroup), υποβάλαμε τεχνοοικονομικό σχέδιο που βασίζεται σε τρεις παραμέτρους, την αυτοδιαχείριση, την αξιοποίηση του ενεργειακού πλούτου και τη διασφάλιση της εμπιστοσύνης προς το χρηματοπιστωτικό σύστημα της Κύπρου, είτε εντός είτε εκτός Ευρωζώνης. Εδώ θα αναλύσουμε απλουστευμένα μόνο τις δύο επιλογές, με λύση εντός είτε εκτός Τρόικας. Και τα δύο λειτουργούν σε πλαίσιο αβεβαιότητας. Απόλυτη βεβαιότητα δεν υπάρχει σε καθοριστικής σημασίας ερωτήματα όποια είναι η επιλογή π.χ. στο βαθμό συρρίκνωσης του ΑΕΠ, τη δυστυχία, ανεργία κ.ά. Που σταματούν τα μέτρα λιτότητας; Πως διασφαλίζεται ο ενεργειακός πλούτος της Κύπρου; Η μη-προπώληση φυσικού αερίου διαβρώνει δικά μας δικαιώματα και αναπόφευκτα οδηγεί στην «αξιοποίησή» του από άλλους; Γίνεται μοχλός πίεσης πάνω μας; Πόση ρευστότητα θα δοθεί ώστε η εμπιστοσύνη προς το σύστημα να αποκατασταθεί; Πως επηρεάζονται οι σχέσεις με τον παραδοσιακό μας σύμμαχο, τη Ρωσία; Πως επηρεάζεται η παρουσία μας στην Ευρωζώνη (ευρώ);

Μια λύση εντός Τρόικας έχει αδυσώπητες αβεβαιότητες, λόγω της τεχνοοικονομικής υφής του προβλήματος και λόγω ευρύτερων παραγόντων γύρω από τα ενεργειακά συμφέροντα στην Αν. Μεσόγειο και το Κυπριακό που την καθιστούν αυτοκτονία. Αβεβαιότητες επικρατούν και με την επιλογή εκτός Τρόικας όπου καθένας μπορεί να αξιολογήσει ποια είναι καθοριστικά και ποια όχι. Ωστόσο, η επιλογή εκτός Τρόικας απαιτεί ΤΩΡΑ λήψη δραστικών μέτρων με μαζικό «κούρεμα» των εισοδημάτων της κοινωνίας που θα ξεκινά από τους μισθούς και θα φτάνει ως τις καταθέσεις με φορολογία. Τέτοιο μαζικo

«κούρεμα»  εξυπακούει σημαντική μείωση στο βιοτικό επίπεδο (με ό,τι αυτό συνεπάγεται) και γι αυτό απαιτείται ενδυνάμωση του κοινωνικού διχτύου για να ελαχιστοποιηθούν οι κοινωνικές επιπτώσεις και επίσης κατάλληλο νομοθετικό πλαίσιο  υπέρ των εργαζομένων και άλλα (π.χ. περιορισμοί στα επιτόκια). Τέτοιο σχέδιο διάσωσης επιτρέπει την προπώληση φυσικού αερίου και διασφαλίζει την εμπιστοσύνη στο καταθετικό σύστημα (με ρευστότητα) αλλά και τις βάσιμες προσδοκίες για γρήγορη ανάκαμψη με σοβαρό αντίτιμο στο σήμερα. Με τη λύση της Τρόικας παρατείνεται η αβεβαιότητα, οι τράπεζες θα αιμορραγούν με κίνδυνο να κλείνουν και ευρύτερα θα συσσωρεύεται σοβαρό και ανυπολόγιστο κόστος από τις απώλειες που θα επέρχονται και που τώρα φαίνονται αδιανόητες (μείωση στο ΑΕΠ, χρέος, φυσικό αέριο και Κυπριακό). Φυσικά, ένα τέτοιο κοινωνικό συμβόλαιο διάσωσης της Κύπρου θα προνοεί την αναδιάρθρωση του τραπεζικού τομέα με δραστική μείωση ωφελημάτων και μισθών και άλλα, όπως στην Ισλανδία. 

Με την Κύπρο εντός Ε.Ε., ο σχεδιασμός επιτρέπει την αποκατάσταση των στρατηγικών μας ερεισμάτων (π.χ. Ελλάδα, Ρωσία, Ισραήλ κ.ά.) πριν είναι αργά. Στην Ιστορία, η ηγεσία ενός μικρού κράτους δεν μπλοφάρει αλλά υποχρεωτικά αναλαμβάνει υπολογισμένα ρίσκα με το εθνικό συμφέρον να υπερτερεί. Αλλά για να ρισκάρεις, πρέπει να πιστεύεις. Τα ιστορικά κατορθώματα έγιναν επειδή κάποιος αξιοποίησε μια ρευστή ιστορική φάση, όπως αυτή που σήμερα διαδραματίζεται στην Αν. Μεσόγειο. Η αναδιανομή ρόλων πρέπει να μας βρει στη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Η επικέντρωση στη λογιστική αντίληψη με προσθέσεις αριθμών για να ικανοποιηθεί η Τρόικα είναι οικονομικό και ΙΣΤΟΡΙΚΟ λάθος. Η επιλογή πρέπει να ικανοποιεί εμάς και τις μελλοντικές γενιές. Μόνο που δεν υπάρχει απόλυτα βέβαιη συνταγή από το παρελθόν, όσο και αν η Ιστορία επαναλαμβάνεται, επειδή δεν είναι ίδια. Μπορούμε να επιλέξουμε τη δική μας διάσωση με βάση την επιστημονική και εμπειρική γνώση καθώς σήμερα γράφεται Ιστορία. Αυτά όμως, μόνο η λαϊκή απαίτηση μπορεί να τα διασφαλίσει. 

Κώστας Μαυρίδης - Διδάκτωρ Χρηματοοικονομικής                 mavrides@ucy.ac.cy

Καθώς προδιαγράφεται η μελλοντική Ιστορία

Όποια και νάναι  η κατάληξη στο μνημόνιο, η διαχείριση της Κύπρου από ορισμένους «πρωταγωνιστές» εντός Ε.Ε. φανέρωσε εσωτερικές αντιπαλότητες και απαιτήσεις που συνιστούσαν καταπάτηση βασικών επιστημονικών νόμων της οικονομίας της αγοράς (market economy) επί  της οποίας εδράζεται η Ε.Ε. Αντί λοιπόν για την ΕΛΑΧΙΣΤΗ αλληλεγγύη που η κοινή στέγη της Ευρωζώνης επιβάλλει, επικράτησαν εκβιασμοί που εκθεμελιώνουν τους «νόμους» λειτουργίας του σύγχρονου χρηματοοικονομικού συστήματος, όπως φανερώνει ξεκάθαρα το παράδειγμα πιο κάτω.

Είναι στη φύση των τραπεζικών ιδρυμάτων να αποδέχονται καταθέσεις (συνήθως διάρκειας μέχρι ένα χρόνο) και να δανείζουν στην πλειοψηφία τους τα ποσά αυτά. Συνεπώς, μια υγιής τράπεζα είναι εκτεθειμένη στην περίπτωση που οι καταθέτες απαιτούν μαζικά τις καταθέσεις τους, αφού στην πραγματικότητα, οι βραχυπρόθεσμες καταθέσεις έχουν μετατραπεί σε μακροπρόθεσμα δάνεια. Ταυτοχρόνως, μια τράπεζα στη σύγχρονη οικονομία διαθέτει περιορισμένο ποσό ρευστότητας (μετρητών) για να ικανοποιεί την αναμενόμενη (όχι μαζική) ζήτηση από καταθέτες. Ωστόσο, σε καιρούς αστάθειας, κάθε ψίθυρος και υποψία αρκούν για να ωθήσουν τους καταθέτες να αποσύρουν τα χρήματά τους επειδή ο φόβος απώλειας του κεφαλαίου υπερτερεί οποιουδήποτε άλλου κόστους π.χ. του κόστους σε «χαμένο» επιτόκιο. Έτσι, εύκολα  ένα φερέγγυο σύστημα καταθέσεων οδηγείται σε αστάθεια εάν η ζήτηση καταθέσεων ξεπεράσει τα διαθέσιμα όρια ρευστότητας.

Την αδυναμία (αποτυχία) της αγοράς να αντιμετωπίσει τον πιο πάνω συστημικό κίνδυνο, όπου οι αντιλήψεις και στρεβλώσεις δυναμιτίζουν ένα κατά τα άλλα φερέγγυο καταθετικό σύστημα, η επιστήμη επιδιώκει να το αντιμετωπίσει (ή περιορίσει) μέσω του δανειστή έσχατης προσφυγής («lender of last resort») και της κρατικής εγγύησης των καταθέσεων. Η Κεντρική Τράπεζα μιας χώρας -που γνωρίζει καλύτερα από άλλον- λειτουργεί ως δανειστής έσχατης προσφυγής για τις τράπεζες με πρόβλημα ρευστότητας. Αυτό το σημαντικό εργαλείο δεν περιλήφθηκε στην Ευρωζώνη και αφήνει «απροστάτευτη» την κυπριακή οικονομία και το καταθετικό της σύστημα, σε μια συγκυρία όπου οι δυνατότητες παρέμβασης του κράτους για προστασία των καταθέσεων είναι σοβαρά μειωμένη. Δεν παραγνωρίζονται οι ευθύνες εντός Κύπρου, αλλά η ρίζα του κακού υπήρξε η παγκόσμια οικονομική κρίση, που ωστόσο «αξιοποιήθηκε» για εκβιασμό (ξέπλυμα βρώμικου χρήματος και κούρεμα καταθέσεων που δεν έγινε ξανά και δεν έχει την παραμικρή επιστημονική στήριξη) παρά για την ελάχιστη αλληλεγγύη λόγω και των αδυναμιών της Ευρωζώνης.

Τα πιο πάνω φέρουν στο προσκήνιο διλήμματα για το μέλλον του ελληνισμού ευρύτερα. Η Ε.Ε. προσέφερε πολιτική στήριξη προς την Κυπριακή Δημοκρατία και την Ελλάδα σε βαθμό όμως που περιορίζεται από τις εσωτερικές αντιπαλότητες και τις δυνατότητές της. Σήμερα, βρίσκεται σε εξέλιξη μια στρατηγική αντιπαλότητα στην Αν. Μεσόγειο με επίκεντρο την ενέργεια και δημιουργείται πρωτοφανής ρευστότητα στη σύγχρονη Ιστορία, οπόταν οι ρόλοι αναδιανέμονται. Και αυτό αφορά  Κύπρο και Ελλάδα.

Για τη Ρωσία, αποτελεί ζωτικής σημασίας ο έλεγχος της ροής και κατ΄επέκτασην της τιμής του φυσικού αέριου για να διατηρήσει δεσπόζουσα θέση διεθνώς (με το βαθμό εξάρτησης της Ευρώπης να μεγαλώνει). Ήδη, μέσω της κρατικής εταιρείας Gazprom προχώρησε σε στρατηγική κίνηση με το Ισραήλ αποκτώντας το αποκλειστικό δικαίωμα πώλησης φυσικού  αερίου για εξαγωγές από το μεγαλύτερο υπεράκτιο ενεργειακό πεδίο, το Ταμάρ. Παρεμπιπτόντως, το Ισραήλ προπώλησε χωρίς οποιαδήποτε αναφορά σε ξεπούλημα... «Το συμφέρον του Ισραήλ είναι πάνω απ΄όλα», δήλωσε δηκτικά ο πρωθυπουργός στο πρόσφατο ταξίδι του Πούτιν στο Ισραήλ. Παρόμοιες κινήσεις στρατηγικής σύζευξης (περιλαμβανομένης της αμυντικής) έγιναν και προς την Κύπρο. Στο υπό εξέλιξη πλαίσιο ρευστότητας, η Τουρκία οδηγείται σε δύο υποχρεωτικές επιλογές (όπως λέγεται στο στρατηγικό παίγνιο): είτε στρατιωτικής σύγκρουσης είτε παθητικής υποβάθμισης. Με τη σημασία τους να επαυξάνεται σε αντιπαραβολή με τις δικές μας επιλογές. Προφανώς, κρίνονται πολλά που θα καθορίσουν την Ιστορία για αιώνες και το μέλλον του ελληνισμού ευρύτερα. Και θα υπάρχει σωστή και λάθος επιλογή.   

Κώστας Μαυρίδης - Διδάκτωρ Χρηματοοικονομικής     mavrides@ucy.ac.cy

Μνημόνιο και Δημόσιο Συμφέρον

Το φαινόμενο της αυτοεκπληρούμενης προφητείας (self-fulfilling prophecy) είναι καλά εμπεδωμένο στην επιστήμη της οικονομίας (και όχι μόνο). Οι αντιλήψεις που επικρατούν σήμερα για μια μελλοντική έκβαση/κατάσταση, διαμορφώνουν την ενδιάμεση συμπεριφορά, ώστε στο τέλος, να επαληθεύονται οι αντιλήψεις ανεξαρτήτως της πραγματικότητας. Έτσι, η επιβίωση μιας τράπεζας που σήμερα είναι φερέγγυα, εξαρτάται από τις αντιλήψεις των καταθετών. Η τράπεζα, όσο φερέγγυα και νάναι, δεν μπορεί να ανταποκριθεί σε μαζική απόσυρση καταθέσεων. Εξάλλου, οι καταθέσεις εντός μιας τράπεζας είναι συνήθως διάρκειας μέχρι ένα χρόνο και σε μεγάλο ποσοστό παραχωρούνται από την τράπεζα υπό μορφήν χορηγήσεων, δανείων και άλλων πιστώσεων σε πελάτες. Έτσι ενεργεί μια υγιής τράπεζα που όμως είναι εκτεθειμένη σε τέτοιου είδους κίνδυνο.

Για αντιμετώπιση ενός κινδύνου τραπεζικής αποσταθεροποίησης με επίκεντρο τις καταθέσεις, υπάρχουν καθιερωμένα εργαλεία που όμως είναι ανύπαρκτα για την Κύπρο. Η Ευρωζώνη  δεν επιτρέπει στην Κεντρική Τράπεζα να λειτουργεί ως δανειστής έσχατης προσφυγής (lender of last resort) που τόσο χρειάζεται η Κύπρος. Αυτή την «απροστάτευτη» Κύπρο λόγω αδυναμίας της ίδιας της Ευρωζώνης, υπάρχουν εκείνοι (εταίροι και άλλοι), που απαιτούν εξωφρενικά πράγματα, μέχρι κούρεμα καταθέσεων (που δεν έγινε ξανά και δεν έχει την παραμικρή επιστημονική στήριξη). Γνωρίζουν όμως ότι η συντήρηση τέτοιας απειλής αρκεί για να λειτουργήσει το φαινόμενο της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Η απειλή «εκδιώκει» τις τραπεζικές καταθέσεις εκτός Κύπρου και συντρίβει την προοπτική ανάπτυξης. Δεν υπάρχει καν η απαιτούμενη αλληλεγγύη λόγω εσωτερικής αδυναμίας της Ευρωζώνης, αλλά ωμός εκβιασμός. Εάν αυτό είναι το μνημόνιο, ούτε βιώσιμο είναι, ούτε το τελευταίο. Ούτε θα αποκαθιστά την σταθερότητα και εμπιστοσύνη.  Αλλά, θα εγκλωβίσει μέχρι και τα έσοδα του φυσικού αερίου και το εθνικό πρόβλημα σε έναν κατήφορο δίχως τέλος εις βάρος της Κύπρου. Φυσικά, αυτοί οι σχεδιασμοί δεν αναγράφονται σε επίσημα έγγραφα που να δείχνουν τις πραγματικές επιδιώξεις.

Μπροστά σε αυτές τις φοβερές αντιξοότητες, πρέπει να επικρατήσει το δημόσιο συμφέρον. Ούτε το συμφέρον των τραπεζών, των επιχειρηματιών, των ημικρατικών  ή άλλης ομάδας εντός.  Ούτε των εκβιαστών μας. Η Κύπρος επιζητεί αξιοπιστία και σταθερότητα και μας προσφέρουν οικονομική και πολιτική συντριβή. Πρέπει πάση θυσία να μεθοδευτεί άλλο σχέδιο απέναντι στο μνημόνιο και που θα βασίζεται στην ευκαιρία αιώνων, το φυσικό αέριο. Η  άντληση ρωσικού δανείου με αντάλλαγμα ρωσική εμπλοκή σε θέματα ασφάλειας και άλλα που την ενδιαφέρουν πρέπει να επιδιωχθεί. Η Ρωσία επιθυμεί σοβαρή συμμετοχή στον ενεργειακό κόμβο (που η Κύπρος σχεδιάζει), ώστε να έχει ρόλο στην διαμόρφωση της προσφοράς και τιμής του φυσικού αερίου, με σκοπό να διατηρήσει την πλεονεκτική θέση που σήμερα κατέχει έναντι της Ευρώπης. Σε συνδυασμό με ρωσικό  δάνειο-γέφυρα,  η προπώληση φυσικού αερίου πρέπει να μελετηθεί επαρκώς. Άλλωστε, μια εναλλακτική επιλογή, πιθανόν να συνετίσει τους εκβιαστές.

Επικράτηση του δημόσιου συμφέροντος εξυπακούει πως προέχει η  κοινωνία, πέραν από ιδιωτικό ή πολιτικό συμφέρον οποιουδήποτε. Οι δυσβάσταχτες αντιξοότητες επιβάλλουν αξιολόγηση κάθε πρότασης (ή συνδυασμού τους) για έξοδο από την κρίση, αξιολογώντας τις  επικρατούσες συνθήκες και τις εκάστοτε επιλογές. Συγκεκριμένα, το δημόσιο συμφέρον απαιτεί σοβαρή μελέτη οποιασδήποτε εφικτής λύσης που δυνατόν να είναι καλύτερη από ένα μνημόνιο που ξεπουλά εθνικό πλούτο (π.χ. ημικρατικούς οργανισμούς σε τέτοιο αντίξοο περιβάλλον) και κυρίως θα υποθηκεύει στην φτώχεια το οικονομικό μέλλον γενεών με απροσδιόριστες επιπτώσεις στο εθνικό πρόβλημα. Δεν μπορεί μερικοί βολεμένοι με μεγάλα εισοδήματα να εμμένουν σε θεωρίες που φτωχοποιούν τους υπόλοιπους μέσω ιδιωτικοποιήσεων αλλά όχι τους ίδιους. Το μνημόνιο αξίζει εάν αυτό υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον. Ο Πρόεδρος πρέπει να ασκήσει στην πράξη την πυγμή του όπως προσδοκεί η κοινωνία και όπως περίφημα το έθεσε ο Καζαντζάκης στην Ασκητική του: " Η πιο ιερή στιγμή της θεωρίας είναι η  πράξη.»   

Κώστας Μαυρίδης - Διδάκτωρ Χρηματοοικονομικής     mavrides@ucy.ac.cy